Carolina von Koseritz – Eine Frau zwischen den Sprachen

Zum Internationalen Frauentag

Carolina von Koseritz (1865–1930). Historische Fotografie.
Quell / Fonte: Wikimedia Commons.

Carolina von Koseritz woard 1865 in Porto Alegre geboar. Sie woor Lehrin, Journalistin, Schriftstellrin unn Üwersetzrin. Schon alswie junges Mädche hatt se geoorweidt in der Welt von der Idee unn Bücher. Also en Raum, wo domols nächst nuar zu Männer gehöert hatt.

En Frooh von der Literatuar in en anner Zeit

Carolina woor die Tochter von dem bekannte Schornalist unn Schriftsteller Carlos von Koseritz. Mit 17 Johre publizierte se ihre earste Texte. Sie hot üwer wichtiche Theme geschrieb: die Abschaffung von der Sklooverei, dem Froohmensch sein Freiheit unn das Verhältnis zu der Natuarwelt. Viele Froohe in ihrer Zeit harre kaum Zugang zur Schul. Carolina awer hatt schon ganz uff diskutiert, was es bedeidt, Froohmensch unn Stootsbeerchrin sin.[1][2]

Die Gesellschaft hatt von der deitschbräsiljoonische Froohe ganz enfach das gewoort: Still, Haus, Familje. Carolina hot domols jo en anner Wech für sich gewählt … ohne laut protestiere, awer doorrich Oorweit, Texte unn Bestännichkeit.

Es iss wichtich se beachte: Carolina iss aus en gut gebildte, städtische Familje rauskomm, wo Hochdeitsch als Haussproch geflecht woar — net der Dialekt von der Koloniee, wo meh rauszus im Interior geleht honn. Ihrer Vater hot fleissich geschrieb für die deitschsprochiche Inwannrer-Gemeinschaft, awer aus en hochdeitsche Bildungstradition raus. Die deitschbräsiljoonische Sprochenwelt woor nie enheitlich. Sie hot von der hochdeitsche Literatuarsproch von städtische Intellektuoole bis zum meh gewöhnlich Vollekssproch von der Koloniste gereicht … unn raus aus all dem, hot sich dann üwer Schenerationelang das gesprochne Riograndenser Hunsrückisch von heitztooch entwickelt.[3][4]

Zwische der Sproche: Deitsch, Bräsiljoonisch unn das deitschbräsiljoonische Lewe

Carolina woor ooch en fleissich Sproche-Üwersetzrin. Sie üwersetzte grousse Literatuar Weerke von Goethe, Schmid, Longfellow, Turgenjew, Byron unn Dickens. Also, zu merke, aus dem Hochdeitsche unn Englische ins Bräsiljoonische. Die Oorweit woor meh als Technik. Sie hot zwischich zwoot Sproche unn zwooi Kulture gelebt.[1][2]

Das Rio Grande do Sul vom dem 19. Joahrhunnerts woor keh ensprochiches Land. Newe portogääsisch Zeitunge hot es deitsche Zeitunge geb. Newe die weniche stootliche Schule, meh in der Grossstädt hot dann weitverbreit die Gemeindeschule uff Deitsch geb. Newe dem Bräsiljoonisch uff der Strasse hot sich deitsche Dialekte vermischt unn verännert … Sproche, wo sich hier, in Bräsilje, üwer 200 Johre entwickelt adaptiert honn.[3][4]

In dem Zusammerhang bekommt Carolina en zwette Bedeitung. Sie iss jawohl en Beispiel für en intellektuoole Frooh. Sie iss dann ooch noch en Beispiel fürs Lewe zwischich der Sproche; etwas, wo viele deitschbräsiljoonische Familjen bis heitztooch noch gut kenne.

Das Riograndenser Hunsrückisch alswie en Tehl von der Geschicht Rio Grande do Sul

Wenn ma’ heit vom Riograndenser Hunsrückisch spreche, meene ma’ en Sproch, wo sich jetzt schon meh wie 200 Johre in Bräsilje entwickelt hot, speziool im Bundesland Rio Grande do Sul. Sie hot deitsche Woorzle, awer sie woard tief geprächt doorrich das Bräsiljoonisch, doorrich annre Inwannrer-Sproche unn doorrich das Lewe in Bräsilje sein Fauna unn Flora. Es iss en bräsiljoonisches Deitsch, geboar unn gewachs in Bräsilje.[4][3]

Die Sproch iss keh Fremdkörper. Sie gehöert zu der Geschicht, zu der Kultuar unn zum Herz vom Stoot. In viele Gemeinde woar das Hunsrückisch die Sproch von das tächliche Lewe: Derheem, in der Keerriche, uff dem Land wo ma’ geschaft hot, im Handel, ganz lang bevoar das en Thema in Schule orrer Politik geb iss. Was heit manche Dokumente als immaterioolles Kultuarerbe anerkenne, iss das Ergebnis, es resulteart von das Lewe von Tausende von Mensche, wo üwer Scheneneratione in der Sproch gesproch, gesung, gebedt unn geschaft honn.[5][3][4]

Domols in Carolina ihrer Zeit hotts jo die sprochliche Vielfältichkeht schon geb. Awer das woor net etwas, wo wie en Erbe gesiehn geb iss. Was ma’ domols “Koloniste-Sprach” genännt hot, verstehn mear heite als Tehl von der bräsiljoonische sprochliche Diversität. Wenn ma’ an en Austorin sich erinnert, wo sich natearlich zwischich Deitsch unn Bräsiljoonisch bewecht hatt, lerne ma ooch, Sproche besser zu siehn, Sproch wo bis heit noch ruhich in unsre Gemeinde immer weiter lewe.

Carolina als Symbol mehrsprochich Bräsilje

Wenn mer die Geschicht von Carolina zum Froohe-Tooch weiter verzähle, mache ma’r’ zwooi Dinge gleichzeitich… Erstens: mear erkenne de Platz von en Frooh in der Literatuargeschicht von Rio Grande do Sul. En Frooh, wo geschrieb hot, wo üwersetzt hot, woe diskutiert unn weitergemacht hot, trotz persönliche unn materiloolle Schwierichkeite. Zwettens: mear zeiche, dass die Geschicht von dem Stoot net nuar uff das hoch Standard-Portogääsisch geschrieb woar. Se weerd ooch dorrrch zweisprochiche Erfoohrunge, reschionoole Variante unn Inwannrersproche geschrieb, wo bleiwenne Spure hintergeloss honn.[2][1]

Carolina iss net die Vertretrin von dem Riograndenser Hunsrückisch, die hot net in user Sproch geschrieb. Awer ihr Lewe unn ihr Weerk helwe uns se siehn: es gebt en deitschbräsiljoonische Tradition von Lese, Schreiwe unn Üwersetze. Die Tradition, mit ihre Verluste unn ihrem Vergess, iss der Bodem, uff dem heit der Schutz von der Sproche alswie Kultuarerbe wächst.[3][4][5]

Von Carolina ihre Bleifeder bis zu der Texte von heit

Wenn jemand heit earst uff Hunsrückisch schreibt unn dann uff Bräsiljoonisch, wählt ear orrer sie bewusst der Platz zwischich der zwooi Sproche. In Carolina sein Zeit woar das oft en gelebte Realität, es woor meahrstens net en bewusst Thema. Do gebts jo en still Kontinuität: die Idee, dass Denke, Fühle unn Schreiwe in meh wie nuar en Sproch ken Bedrohung für die bräsiljoonische Identität iss, awer dass das en echte Form von Bräsiljoonisch sin iss.[3]

Carolina von Koseritz kann alswie en symbolische Voarfoohrin von der Aussicht geles sin. Sie hot ken Sprachpolitik voarweerds geschubbt, wie mear das heitztooch verstehn. Awer se hot in ihrem eichne Lewe die Bewechung zwische der zwooich sprochliche Welte gelebt. Wenn mear se an hiedem Froohe-Tooch ehre, gewe mear Froche en Gesicht unn en Geschicht, wo uns noch heit tun begleite: Wear hot das Recht, das Wort zu nehmne? In was für Sproch däärref ma’ rede? Unn wear bleibt drauss, wenn ma’ nuar die offiziool Geschicht verzähle tut?

Die eahrlichste Hommoosch, wo ma’ Carolina gewe könne, iss vielleicht hiedie: Sie net nuar noch en Tooch zur en Statue mache, awer zu enem Ausgangspunkt. Ei en Ausgangspunkt, um annre bräsiljoonische Froohe se entdecke, wo ooch geschrieb honn unn vergess woorre. En Ausgangspunkt, um das Riograndenser Hunsrückisch unn annre bräsiljoonische Sproche mit meh Respekt umgehn… Sproche, wo zeit lang Zeit am Lewe vom Land tehlnehme unn langsam raus aus dem Schatte trete.[4][3]

Quellen / Fontes

[1] Carolina von Koseritz – Wikipédia

pt.wikipedia.org/wiki/Carolina_von_Koseritz

[2] Estudos Ibero-Americanos – PUCRS

revistaseletronicas.pucrs.br/iberoamericana/article/view/36354

[3] Hunsriqueano rio-grandense – Wikipédia

pt.wikipedia.org/wiki/Hunsriqueano_rio-grandense

[4] Idiomas de imigração mantêm viva cultura germânica há 200 anos no Brasil

estado.rs.gov.br/idiomas-de-imigracao-mantem-viva-cultura-germanica-ha-200-anos-no-brasil

[5] Parecer Técnico Hunsrückisch – IPHAN

gov.br/iphan/pt-br/assuntos/noticias/ParecerTcnicoHunsrckisch.pdf

Versão em português

Dia Internacional da Mulher

Carolina von Koseritz nasceu em 1865, em Porto Alegre. Foi professora, jornalista, escritora e tradutora. Ainda muito jovem, já atuava no mundo das ideias e dos livros — um espaço que, naquela época, pertencia quase só aos homens.

Uma mulher de letras em outro tempo

Carolina era filha do jornalista e escritor Carlos von Koseritz. Aos 17 anos, publicou seus primeiros textos. Escrevia sobre temas importantes: a abolição da escravidão, a liberdade da mulher e a relação com a natureza. Muitas mulheres de seu tempo quase não tinham acesso à escola. Carolina, porém, discutia publicamente o que significava ser mulher e cidadã.[1][2]

A sociedade esperava das mulheres teuto-brasileiras: silêncio, casa, família. Carolina escolheu outro caminho — não com protestos ruidosos, mas por meio do trabalho, dos textos e da constância.

É importante notar: Carolina vinha de uma família instruída e urbana, que cultivava o alto alemão como língua da casa — e não o dialeto das colônias rurais. Seu pai escrevia para a comunidade de imigração de língua alemã a partir de uma tradição culta em alto alemão. O mundo linguístico teuto-brasileiro nunca foi uniforme. Ia da língua literária dos intelectuais urbanos até a fala cotidiana das colônias — aquele alemão que, ao longo de gerações, se desenvolveu até o atual Hunsrückisch Riograndense.[3][4]

Entre as línguas: alemão, português e a vida teuto-brasileira

Carolina também foi uma tradutora incansável. Traduziu obras de Goethe, Schmid, Longfellow, Turguêniev, Byron e Dickens — do alemão e do inglês para o português. Esse trabalho era mais do que técnica. Ela vivia entre duas línguas e duas culturas.[1][2]

O Rio Grande do Sul do século XIX não era monolíngue. Ao lado de jornais em português, havia jornais em alemão. Ao lado das escolas estatais, havia escolas comunitárias em alemão. E ao lado do português das ruas cresceram dialetos alemães que, ao longo de quase duzentos anos, se desenvolveram aqui no Brasil.[3][4]

Nesse contexto, Carolina ganha um segundo significado. Ela não é apenas um exemplo de mulher intelectual. É também um exemplo da vida entre línguas — algo que muitas famílias teuto-brasileiras ainda conhecem hoje.

O Hunsrückisch Riograndense como parte da história do estado

Quando hoje falamos do Hunsrückisch Riograndense, falamos de uma língua que se desenvolveu no Brasil ao longo de cerca de 200 anos — especialmente no Rio Grande do Sul. Ela tem raízes alemãs, mas foi profundamente moldada pelo português, por outras línguas de imigração e pela vida brasileira. É um alemão brasileiro, nascido e crescido aqui.[4][3]

Essa língua não é um corpo estranho. Ela pertence à história, à cultura e ao coração do estado. Em muitas comunidades, foi a língua do cotidiano: em casa, na igreja, na roça, no comércio — muito antes de se tornar tema em escolas ou políticas públicas. O que hoje alguns documentos reconhecem como patrimônio cultural imaterial é o resultado da vida de milhares de pessoas que, ao longo de gerações, falaram, cantaram, rezaram e trabalharam nessa língua.[5][3][4]

No tempo de Carolina, essa diversidade linguística já existia. Mas raramente era vista como herança cultural. O que então se chamava de “língua de colonos”, hoje entendemos como parte da diversidade linguística brasileira. Ao recordar uma escritora que se movia naturalmente entre o alemão e o português, também aprendemos a enxergar melhor as línguas que ainda vivem — às vezes discretamente — em nossas comunidades.

Carolina como símbolo de um Brasil multilíngue

Quando contamos a história de Carolina no Dia da Mulher, fazemos duas coisas ao mesmo tempo. Primeiro: reconhecemos o lugar de uma mulher na história literária do Rio Grande do Sul — uma mulher que escreveu, traduziu, debateu e continuou trabalhando apesar das dificuldades pessoais e materiais. Segundo: mostramos que a história deste estado não é escrita apenas em português-padrão. Ela também passa por experiências bilíngues, variantes regionais e línguas de imigração que deixaram marcas duradouras.[2][1]

Carolina não é representante do Hunsrückisch Riograndense. Mas sua vida e sua obra ajudam a perceber algo importante: existe uma tradição teuto-brasileira de leitura, escrita e tradução. Essa tradição, com suas perdas e esquecimentos, é o solo sobre o qual hoje cresce o reconhecimento dessa língua como patrimônio cultural.

Da pena de Carolina aos textos de hoje

Quando alguém hoje escreve primeiro em Hunsrückisch e depois em português, escolhe conscientemente esse lugar entre as línguas. No tempo de Carolina isso muitas vezes era simplesmente uma realidade vivida — raramente um tema discutido. Há aí uma continuidade silenciosa: a ideia de que pensar, sentir e escrever em mais de uma língua não é uma ameaça à identidade brasileira, mas uma de suas formas legítimas.

Carolina von Koseritz pode ser vista como uma antepassada simbólica dessa postura. Ela não fez política linguística como entendemos hoje. Mas viveu, em sua própria trajetória, esse movimento entre mundos. Ao homenageá-la neste Dia Internacional da Mulher, damos rosto e história a perguntas que ainda nos acompanham: quem tem o direito de tomar a palavra? Em que língua? E quem fica de fora quando contamos a história oficial?

A homenagem mais honesta que podemos prestar a Carolina talvez seja esta: não transformá-la em estátua, mas em ponto de partida. Ponto de partida para redescobrir outras mulheres teuto-brasileiras que escreveram e foram esquecidas. E ponto de partida para olhar com mais respeito para o Hunsrückisch Riograndense e para outras línguas brasileiras que há muito participam da vida do país e que, pouco a pouco, saem da sombra.